Rodzina Świętego Pawła za żelazną kurtyną komunizmu

Rodzina Świętego Pawła^[1] za żelazną kurtyną komunizmu

 

Ksiądz Jakub Alberione^[2] w swojej misyjnej gorliwości apostolskiej chciał dotrzeć z Ewangelią do wszystkich krańców ziemi. Przez szczególne apostolstwo dobrej prasy, za pomocą współczesnych środków komunikowania. Swoją działalność założycielską rozpoczął od utworzenia szkoły drukarskiej „Mały Robotnik” (20.08.1914 r.), którą następnie przekształcił w Pobożne Towarzystwo Świętego Pawła. 15.06.1915 r. utworzył pierwszą żeńską wspólnotę Córek Świętego Pawła, a w 1917 r. założył Unię Współpracowników Dobrej Prasy (obecna nazwa: Współpracownicy Paulińscy), w której widział „trzeci zakon” pauliński. 10.02.1924 r. założył nowe zgromadzenie żeńskie – Siostry Pobożne Uczennice Boskiego Mistrza. 07.10.1938 r. powołał do istnienia kolejne zgromadzenie zakonne – Siostry od Jezusa Dobrego Pasterza, zaś 25.12.1956 r. – Instytut Królowej Apostołów dla Powołań, przekształcony 08.09.1959 r. w zgromadzenie zakonne (Siostry Apostolinki). Rok 1958 przyniósł fundację trzech instytutów świeckich: Instytutu Świętego Gabriela Archanioła, Instytutu Zwiastowania NMP i Instytutu Jezusa Kapłana. W ich statucie, zatwierdzonym przez Stolicę Apostolską 08.04.1960 r., ks. Alberione przewidział, że do świeckich osób konsekrowanych mogą w przyszłości dołączyć małżonkowie zobowiązujący się żyć według rad ewangelicznych. Tak rozumiany Instytut Świętej Rodziny istnieje od 1971 r. Ksiądz Alberione był również założycielem licznych bractw i stowarzyszeń, takich jak: Międzynarodowe Katolickie Towarzystwo Biblijne SOBICAIN (1924), Stowarzyszenie „Ut unum sint” (1960), Dzieło na rzecz nagłych śmierci (1960), Apostolstwo Środków Audiowizualnych (1962), Stowarzyszenie „Modlitwa, cierpienie i miłość dla wszystkich powołań” (1963) i innych.[3]

Ksiądz Alberione patrzył dalekosiężnie a jego marzenia zaczęły stawać się rzeczywistością. I tak najpierw z domu macierzystego w Albie wysłał do Rzymu w 1926 r. swojego pierwszego kapłana, błogosławionego Tymoteusza Giaccardo^[4] , z misją założenia tam domu. Dalej w 1931 r. rozpoczął wysyłanie swoich pierwszych misjonarzy za granicę: zakładali oni domy w Brazylii, Argentynie i Stanach Zjednoczonych. W 1932 r. we Francji; w 1934 w Hiszpanii, Polsce i Chinach; w 1935 r. na Filipinach; w 1936 r. w Indiach i Japonii; w 1943 r. w Portugalii; w 1946 r. w Meksyku i Kanadzie; w 1947 r. w Anglii, Irlandii, Chile i Kolumbii; w 1952 r. w Wenezueli, na Kubie, w Australii; w 1960 r. w Kongo; w 1962 r. w Korei.

Pragnieniem założyciela Rodziny Świętego Pawła, księdza Jakuba Alberionego, było otwarcie domu w Rosji, aby mogło tam apostolstwo dotrzeć dobrej prasy. Polska mogła być przez niego traktowana jako punkt zaczepienia i skierowania misji na wschód^[5].

Początki Towarzystwa Świętego Pawła w Polsce datuję się na 14 listopada 1934 r. Ksiądz Alberione wyczuwał zagrożenie dla Europy wynikające z rozpowszechniających się idei komunizmu. Dlatego jego duch apostolski i troska o ewangelizację ponaglały go do wysłania pierwszych paulistów do Polski. Wybrał on do tego pionierskiego zadania ks. Cesare Giovanni Evangelista Robaldo^[6], który został mianowany przełożonym rodzącej się wspólnoty w Warszawie oraz ks. Domenico Tarcisio Ravina^[7] .^[8]

Tygodnik „Gazzetta d'Alba” z czwartku 15 listopada 1934 r. opublikował informację, że do katolickiej Polski wyruszyli w poniedziałek 12 listopada dwaj kapłani z Towarzystwa Świętego Pawła, aby założyć w Warszawie placówkę Apostolstwa Prasy^[9]. Ksiądz Cesare Giovanni Robaldo i ks. Domenico Tarcisio Ravina, dotarli do Warszawy 14 listopada 1934 r.[10] Kilka dni pauliści zatrzymali się gościnnie u księży Jezuitów na Starym Mieście, po czym przenieśli się do domu przy ul. Bardzkiej, a pod koniec czerwca na ul. Rybińską 4, na Żoliborz^[11].

Siostry Córki św. Pawła i Uczennice dotarły do Warszawy 08 sierpnia 1935 r. Była to s. Carmela Castello wybrana przez Matkę Teklę Merlo na przełożoną pierwszej wspólnoty w Warszawie, jest uważana za fundatorkę Córek Świętego Pawła w Polsce. Prawdopodobnie z nią była s. Bartolomea Vivan. Do nich dojechały 08.09.1935 r. Siostry Uczennice Boskiego Mistrza z Paryża: s. Saveria Pistamiglio i s. Agostina Messa^[12]. Od razu siostry rozpoczęły swoje apostolstwo. Pomagały w prowadzeniu domu księży Paulistów czyli posługa kapłańska: w kuchni, pralni i przy innych pracach domowych, modlitwa wynagradzająca w kaplicy, Adoracja Najświętszego Sakramentu, zanosiły prośby do Boga za Apostołów i apostolstwo Środków społecznego komunikowania. Też były zaangażowane w dystrybucję wydawanych już książek.

Po zakończeniu II wojny światowej w Polsce przyszła nowa władza komunistyczna, wojska sowieckie wkroczyły do Częstochowy 16 stycznia 1945 r. Ksiądz Ravina został oskarżony o współpracę z podziemiem AK. Poszukując kompromitujących materiałów NKWD złożyło wizytę ks. Tarcisio Ravinie. Dnia 31 stycznia 1946 r., został aresztowany i osadzony w areszcie śledczym na Zawodziu w Częstochowie.^[13] Postulant Józef Łabędź[14] w 1946 r. odwiedził ks. Ravinę przynajmniej trzy razy: 18 października, 15 listopada i 13 grudnia, są na to dokumenty w Archiwum IPN, zezwalające na odwiedziny wystawione przez Wojskowy Sąd w Kielcach.^[15]

W związku z tak trudną sytuacją wyjechały 12 kwietnia 1946 r. z polskimi repatriantami pociągiem z  Włoch, z Reggio Emilia, s. M. Timotea Bovetti[16] wraz z dwoma siostrami: s. M. Jadwigą Wrońską[17] i s. M. Aurea Lucrezia Ciraulo^[18] Do Częstochowy na dworzec Główny PKP dojechały 29 kwietnia 1946 r. Po przybyciu do Częstochowy początkowo nie mając przygotowanego wcześniej mieszkania, zostały przyjęte przez Siostry Zmartwychwstanki^[19] przy Alei NMP. Tam zamieszkały gościnnie s. M. Tymotea Bovetti, wraz z przybyłymi siostrami: s. Aurea Ciraulo^[20] i s. Jadwigą Wrońską.

Ksiądz Domenico Tarcisio Maria Ravina, dzięki skutecznej interwencji z Rzymu za pośrednictwem Ambasady, dnia 11 marca 1947 r. o godz. 13.00 został zwolniony z więzienia. Nie dano mu żadnej możliwości, aby mógł pożegnać się w domu z klerykiem i siostrami w Częstochowie. Bez żadnego procesu był przetrzymany w więzieniu przez 13 miesięcy. W dniu opuszczenia więzienia, oczekując na uwolnienie łudził się jeszcze, że będzie mógł powrócić wolnym do Częstochowy. Jednak pod eskortą milicji, pociągiem przewieziono go do Warszawy i później przetransportowano do Ambasady Włoskiej. Odtąd był już wolnym, ale „więźniem” ambasady, nawet nie mógł swobodnie poruszać się po mieście. Komunistyczna władza w Polsce nie dała mu takiej możliwości, gdyż odmówiono pozwolenia na pobyt a przymuszono do wyjazdu.[21]

Pod koniec marca ks. Ravina po raz ostatni miał możliwość spotkania się z kl. Józefem Łabędziem, który przyjechał z s. Tymoteą do Ambasady w Warszawie. Ostatecznie po zatwierdzeniu przez Ministerstwo, decyzji o deportacji ks. Raviny do Włoch, na początku kwietnia 1947 roku odleciał samolotem z lotniska Warszawy-Okęcie do Rzymu, ale do samego odlotu musieli towarzyszyć mu przedstawiciele władz włoskiej Ambasady. Odzyskał wolność, ale już bez możliwości ponownego przyjazdu do Polski.^[22]

W latach 80. po upadku komunizmu w Rosji i Europie 02 lipca 1989 r. włoski ks. Bernardo Antonini^[23] z instytutu Jezusa Kapłana wyjechał do Moskwy. A 16.08.2001 z misją przenosi się dalej na wschód do Kazachstanu i tam był wicerektorem seminarium i wikariuszem biskupim. Początkowo jako student na język a później w 1991 r. już z w roli misjonarza.

Do Chin ks. Alberione wysłał dwóch młodych kapłanów: ks. Giuseppe Pio Maria Bertino^[24]  i ks. Emilio Emanuele Maria Fassino,^[25] Na początku września 1934 r. Założyciel niespodziewanie wezwał ich do siebie i oznajmił im, że wysyła ich na misje do Chin. Dojechali tam 03.12.1934 r. ks. Emilio Emanuele w Chinach zatrzymał się tylko jeden rok, po czym wrócił do Włoch. Natomiast ks. Giuseppe Pio pracował tam przez 20 lat. Trudności różnego rodzaju jakich doświadczyli pauliści w Chinach nie sposób są do opisania, a podobne były do tych co w Polsce, lecz z wiarą je pokonywali. Odważnie stawiali podwaliny pod nową misję. Ks. Giuseppe Pio Maria Bertino formował pierwsze powołania i rozwijał apostolstwo w dwudziestoletnich zmaganiach i trudnościach aż do momentu dramatycznego, kiedy to 01 października 1949 r. na placu Tian’anmen Mao Zetung^[26] ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Rewolucja spowodowała zamknięcie i skonfiskowanie drukarni. Trochę wcześniej ks. Giuseppe Pio Maria zdając sobie sprawę ze zbliżającego się kresu, zanim sytuacja stała się dramatyczna napisał do ks. Alerione „byliśmy godni cierpieć w imię Chrystusa”.

Przyszły aresztowania, nowa władza zainscenizowała głośny/sensacyjny proces pokazowy w którym zostali oskarżeni jako imperialiści reakcjoniści i uznani za winnych, a wiec uwięzieni. Tuż przed swoim procesem księdzu Giuseppe udało się wysłać w telegraficznej wiadomości z Chin jedno słowo pełne wiary i nadziei: Wrócimy! które to ukazywało niesamowite trudności w całej tej sytuacji. Włoski ks. Giuseppe Pio Maria został deportowany z Chin do Włoch podobnie jak w Polsce jego współbrat i współtowarzysz z Alby, ks. Domenico Tarcizio Maria Ravina^[27]. W odpowiedzi ks. Alberione, który niestrudzenie kontynuował rozwój misyjnych placówek w różnych krajach, posłał słowa otuchy: Miejcie wiarę!

A we Włoszech po latach w święto Dobrego Pasterza, dziękowano pierwszemu pasterzowi w Chinach, misjonarzowi i założycielowi tamtejszej fundacji paulistów, za wiarę, odwagę, za otworzenie pierwszej drogi w dziele rozpoczętym i proszono, aby wstawiał się już z nieba za powrót na te ziemie misyjne. ^[28] Niebawem to nastąpiło. W dniu 07 marca 1987 r. na chińską ziemię powrócili Pauliści, do Macao. Natomiast obecnie w państwach bloku komunistycznego w Azji jest obecna Rodzina Świętego Pawła na Tajwanie z są Siostry Uczennice Boskiego Mistrza, Siostry Córki Świętego Pawła i Siostry Pasterzanki.

Do Chin były wysłane też przez Ks. Alberione i Pierwszą Mistrzynię s. Teklę Merlo^[29] Siostry Córki Świętego Pawła. Trzy siostry: Maestra Edvige Soldano, Maestra Elena Ramondetti i Maestra Cleofe Zanoni, 08 stycznia 1937 r. wyjechały z Alby do Chin. Celem wyjazdu było rozpoczęcie apostolstwa paulińskiego przy współpracy z paulistami, którzy mieli już swój mały dom w mieście Nanchino. Jednak we wrześniu 1938 r. w czasie wojny Chińsko-Japońskiej siostry musiały opuścić Chiny. Wyjechały najpierw do Indii gdzie zatrzymały się u paulistów, którzy byli od 1935 r. w Delhi, a stamtąd po krótkim pobycie przeniosły się na Filipiny.^[30]

Z Chin po latach, bo w grudniu 1958 r. zostało skierowane zaproszenie dla Sióstr Córek Świętego Pawła do przybycia na wyspę Tajwan. Na spotkaniu w Manilii bp. Riberi, inter-nuncjusz Apostolski, usilnie zapraszał siostry, zwracając się przez wikariuszkę generalną, siostrę Ignazia Balla, oferując siostrom przyjęcie katolicką księgarnię w mieście Kaohsiung. W odpowiedzi na to zaproszenie, cztery siostry z Manili pojechały na Tajwan 05 maja 1959 r. A 15 maja już wprowadziły się do swego trzypiętrowego domu w centrum miasta.^[31]

Na dawnym terytorium Chin są obecne trzy wspólnoty Sióstr Córek Św. Pawła. Na Tajwanie w mieście New Taipei City, w Kaohsiung oraz w Taichung i prowadzą tam trzy księgarnie. ^[32] Na kontynencie w Hong Kongu jest jedna wspólnota w (dzielnicy?) mieście Shatin, siostry prowadzą tam też księgarnię.^[33] A w Makao jest też jedna wspólnota sióstr, które prowadzą księgarnię. Nieoficjalnie siostry są też w Wietnamie. Te wspólnoty stanowią delegaturę wschodniej Azji, która obejmuję: Taiwan, Hong Kong, Macao i Wietnam. Siostry oprócz wspomnianych księgarń prowadzą na wyspach i kontynencie apostolstwo wydawnicze oraz promocję i dystrybucję wydawanych produktów i artykułów religijnych^[34].

Siostry Uczennice Boskiego Mistrza mają dwie wspólnoty w Taipei na Taiwanie. Dom św. Józefa dla starszych i chorych kapłanów założony 13 grudnia 1983 r. gdzie posługę pełnią trzy siostry. Dom Boskiego Mistrza a przy nim Centrum Apostolstwa Liturgicznego założone 29 września 1989 r. Wspólnotę stanowi siedem sióstr. Ich misja i apostolstwo to eucharystyczne – adoracja Najświętszego Sakramentu, kapłańskie i liturgiczne z katechezą świeckich.^[35]

Siostry Pasterzanki natomiast, od 20 sierpnia 2011 r. mają wspólnotę trzyosobową na Tajwanie w mieście New Taipei, która znajduje się w diecezji Taipei. Ich apostolstwo obejmuje głównie promocję powołań, opiekę duchową seminarzystów z początkowego nauczania i naukę języka angielskiego w miejscowym seminarium diecezjalnym. Wspólnota stanowi/przynależy do prowincję Filipińską-Austalijsko-Tajwańską od 2015 r.^[36]

Ksiądz Alberione myślał o tym, aby otworzyć Dom Towarzystwa Świętego Pawła również na wyspie Kuby. W tym celu wiosną 1952 r. na Kubę wysłał ks. Pietro Francesco Saverio Borrano^[37], aby zorientował się jakie mogły by być tam możliwości rozpoczęcia apostolstwa paulińskiego. Po spotkaniu z kardynałem Emanuele Arteagay Betancourt (1879-1963), arcybiskupem Hawany, okazało się, że jest możliwe rozpoczęcie tej fundacji. Rok później otworzono tam już Dom Towarzystwa Świętego Pawła.

Ks. Alberione wyznaczył do tej fundacji jako pierwszego misjonarza ks. Ugo Alberto Zecchin, który już się sprawdził jako fundator domu w Mediolanie i w Meksyku. Ks. Zecchin wyjechał 03 maja 1953 r. z portu meksykańskiego Veracruz, na hiszpańskim piroscafo; w związku z awarią silnika przybył z sześciodniowym opóźnieniem do Hawany. Na początek zamieszkał gościnnie u księży Salezjanów w ich kolegium «La Vibora». Następnie dojechał ks. Alvise Luigi Soppelsa^[38], i rozpoczęli poszukiwania Współpracowników. Założono księgarnię i rozpoczęto apostolstwo kina. Wynajęto dom i znaleziono teren ofiarowany, który miał być miejscem na przyszłą siedzibę Paulistów. Jednak wydarzenia polityczne jakie miały miejsce na Kubie zmusiły ich do opuszczenia Wyspy. Po objęciu przez Fidela Castro^[39] władzy w 1959 r. Kuba weszła w sowiecki system komunistyczny a katolickie życie religijne kubańczyków zostało stłamszone prześladowaniami.^[40]

Obecność paulistów na Kubie trwała osiem lat i dziesięć miesięcy. Ks. Alberione odwiedził ich dwa razy: w sierpniu 1953 r. i 19-22 października 1955 r. Po utworzeniu się paulińskiego regionu: Meksyk-Kuba, ks. Zecchin zostaje wybrany przełożonym regionalnym i 03 stycznia 1957 r. w kilka miesięcy później przenosi się do Meksyku. Jednak stosunkowo szybko rewolucja Kubańska zniszczyła jakąkolwiek dalszą nadzieję i w 1963 r. pauliści musieli pozostawić wyspę.^[41] Inni pauliści, którzy byli też na Kubie zostawiają wyspę i jako ostatni odjeżdża ks. Alvise Luigi Soppelsa, 03 marca 1962 r.^[42] Należało poczekać sporo czasu, aby na Kubę powrócili pauliści. Było to możliwe dopiero 08 grudnia 2012 r., kiedy to w mieście La Habana powstała trzyosobowa wspólnota paulistów. Dom ten przynależy do prowincji Meksykańskiej.^[43]

Ze zgromadzeń Rodziny Świętego Pawła na Kubie są jeszcze obecne Siostry Pasterzanki w mieście Cantel, mają tam jedną wspólnotę należącą do delegatury Czylijsko-Peruwiańsko-Kubańkiej^[44].

 

Założona przez ks. Alberuone Rodzina Św. Pawła zjednoczyła tysiące osób, które w różnych krajach świata, wśród różnych grup społecznych właściwymi sobie środkami głoszą światu Jezusa Drogę Prawdę i Życie. Docierają do wszystkich również za byłą żelazną kurtyną.

Ks. Ryszard Tomaszewski

---

[1] W skład Rodziny Świętego Pawła wchodzi dziesięć zgromadzeń i instytutów: Towarzystwo Świętego Pawła, Córki Świętego Pawła, Unia Współpracowników Dobrej Prasy (Współpracownicy Paulińscy), Siostry Pobożne Uczennice Boskiego Mistrza, Siostry od Jezusa Dobrego Pasterza, Instytut Królowej Apostołów dla Powołań - zgromadzenie zakonne (Siostry Apostolinki), Instytut Świętego Gabriela Archanioła, Instytut Zwiastowania NMP i Instytutu Jezusa Kapłana, Instytut Świętej Rodziny.

[2] Bł. ks. Jakub Alberione (04.04.1884 – 26.11.1971), beatyfikowany przez Jana Pawła II, 27.04.2003.

[3] Por. R. M Tomaszewski, Chrystocentryzm duchowości Rodziny Świętego Pawła, Częstochowa 2011, s. 40-41.

[4] Bł. ks. Tymoteusz Józef Giaccardo (13.06.1896 – 24.01.1948). Ojciec Święty ogłosił go błogosławionym 22.10.1989 r.

[5] R. M. Tomaszewski: Z wiarą wszystko jest możliwe, w: „Rodzina Paulińska” I/1994, nr. 4, s. 6.

[6] Ks. Cesare Robaldo Giovanni Evangelista (24.05.1896 – 31.05.1977).

[7] Ks. Domenico Tarcisio Ravina (20.01.1909 – 16.03.1982).

[8] Por. G. Barbero, Il sacerdote Giacomo Alberione un uomo – un`idea, Roma 1991, s. 509-511. Unione Cooperatori Apostolato Stampa, sierpień 1934, s. 15-16.

[9] „La Gazzetta D'Alba”, nr 53 1934, s. 3.

[10] Wpis w dowodzie osobistym ks. Robaldo potwierdza tę datę.

[11] Por. G. Barbero, Il sacerdote Gacomo Alberione un uomo – un idea, Roma 1991, s. 496; La Gazzetta d`Alba, nr. 53/1934, s. 3; Carissimi, s. 16.

[12] S. Agostina Messa, ur.

[13] Por. Arch. IPN… ; K. Łapiński: Historia…, s.90.

[14] Józef Łabędź (13.01.1924 – 02.01.1967).

[15] Por. Zezwolenie 1, 2, 3, (Arch. IPN) ; Por. E. Lewandowska, Działalność dziennikarska Edycji Świętego Pawła we Włoszech, Kraków 1994, s. 231.

[16] S. Maria Tymotea Flora Bovetti (23.10.1919 – 03.08.2013).

[17] Matka Maria Jadwiga (Łucja) Wrońska, (31.10.1914 – 31.10.1984).

[18] S. M. Aurea Lucrezia Ciraulo, (04.11.1923 – ...)

[19] Kronika Sióstr Zmartwychwstanek, Częstochowa

[20] S. Aurea Ciraulo, nie znajduje się na liście zmarłych sióstr Uczennic, być może opuściła zgromadzenie.

[21] Witczak B. E., Początek i rozwój zgromadzenia sióstr Pobożnych Uczennic Boskiego Mistrza w Polsce w latach 1935-1995, Częstochowa 1998 (mps, Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie) s.  ?...

[22] Por. D. T. Ravina, List do Pierwszego Mistrza, Warszawa 12.03.1947.

[23] Ks. Bernardo Antonini (20.10.1932 – 27.03.2002). W 1977 r. wstąpił do Instytutu Jezusa Kapłana założonego przez ks. Alberione. W 1993 r. założył seminarium w Moskwie i został jego rektorem jak, i wykładowcą Pisma Świętego. Założył gazetę Swet Ewangelia w Instytucie Teologicznym Św. Tomasza z Akwinu w Karagandzie a pochowany we Włoszech w Raldon. Dnia 11.02.2013 r. został otwarty w Veronie diecezjalny proces beatyfikacyjny – por. B. Antonini, Il mondo `e la mia parocchia, red. N. Gori, Cinisello Balsamo 2015, s. 25-29.

[24] Ks. Giuseppe Pio Maria Bertino (03.01.1909 – 24.04.1994).

[25] Ks. Emilio Emanuele Maria Fassino (15.03.1907 – 06.10.1989)

[26] Mao Zedong chiński polityk (26.12.1893 – 09.09.1976). Od 1943 r. szef biura politycznego oraz Przewodniczący Komitetu Politycznego Komunistycznej Partii Chin, ideolog maoizmu. W latach 1949-1976 przywódca kraju.

[27] Ks. Domenico Tarcisio Maria Ravina (20.01.1909 – 16.03. 1982).

[28] Por. S. M. De Blasio, Necrologo di Don Giuseppe Pio Maria Bertino, Roma 1994.

[29] M. Tekla Merlo, 

[30] Por. Le Figlie di San Paolo arrivarono, Arch. Domu Generalnego Córek Św. Pawła Rzym.

[31] Por. Taiwan (Isola di Formosa), Le origini, s. 1-3 (Arch. Domu Generalnego Córek Św. Pawła Rzym).

[32] Por. 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 226-227.

[33] Por. 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 173-174.

[34] Por. A. Piccinato, Korespondencja F, 22.11.2017 Roma (Arch. FSP); 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 200, 226-227.

[35] Por. M. S. Galati, Korespondencja 2PD, 20.12.2017 Roma (Arch. PDDM); 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 283.

[36] Por. A. Napoli, Korespondencja P, 24.11.2017 Roma (Arch. DG Pasterzanek); 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 312.

[37] Ks. Pietro Francesco Saverio Borrano (...).

[38] Ks. Alvise Luigi Soppelsa (1908-1978)

[39] Fidel Alejandro Castro Ruz (13.08.1926 – 25.11.2016).

[40] Por. G. Barbero, Il sacerdote Giacomo Alberione un uomo – un`idea, Roma 1991, s. 509-511 ?

[41] Por. S. M. De Blasio, Nekrologo, Don Pietro Francesco Saverio M. Brrano, Roma 1993; G. Barbero, Il sacerdote Giacomo Alberione un uomo – un`idea, Roma 1991, s. 509-511.

[42] Por. G. Barbero, Il sacerdote Giacomo Alberione un uomo – un`idea, Roma 1991, s. 509-511

[43] Stato personale paolino, comunita e membrli, Roma 2013, s. 42.

[44] Por. 2018 Indirizzi della Famiglia Paolina, Roma 2017, s. 301.